Phát huy vai trò kinh tế nhà nước trong nắm giữ công nghệ nguồn

Kinh tế nhà nước dẫn dắt

Việt Nam cần thực hiện yêu cầu huy động mọi nguồn lực, khai thác mọi động lực để phát huy sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc, đặc biệt trước yêu cầu đặt ra về phát triển kinh tế, xã hội trong kỷ nguyên mới hiện nay. Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nắm giữ công nghệ nguồn và hỗ trợ phát triển lực lượng sản xuất mới.

Công nghệ nguồn là những công nghệ nền tảng và có tính ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực. Công nghệ nguồn được hình thành bắt đầu từ những nghiên cứu cơ bản, thông qua một quá trình nghiên cứu và phát triển dài hạn, sau đó được ứng dụng vào thực tế và dần trở thành nền tảng cho nhiều ngành công nghiệp khác nhau.

Công nghệ nguồn được hình thành bắt đầu từ những nghiên cứu cơ bản, là kết quả của quá trình nghiên cứu và phát triển công nghệ (R&D). Theo khoản 5 Điều 3 Luật Khoa học và công nghệ năm 2013 nêu rõ: Nghiên cứu cơ bản là hoạt động nghiên cứu nhằm khám phá bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy.

Trong đó, Chính phủ thành lập Quỹ phát triển khoa học và công nghệ quốc gia để tài trợ, cấp kinh phí cho việc thực hiện nghiên cứu cơ bản. Quỹ phát triển khoa học và công nghệ quốc gia nhằm mục đích tài trợ, cấp kinh phí cho cả việc thực hiện nghiên cứu ứng dụng.

Đầu tư cho công nghệ nguồn, đổi mới sáng tạo và phát huy vai trò kinh tế nhà nước là chìa khóa giúp Việt Nam chủ động trong cuộc đua công nghệ toàn cầu. Ảnh minh họa

Vốn đầu tư phát triển công nghệ nguồn thường đòi hỏi kinh phí rất lớn, tính chất rủi ro, mạo hiểm cao và phát triển công nghệ nguồn gắn liền với hệ sinh thái khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo.

Ở Việt Nam, công nghệ nguồn là công nghệ cao và nghiên cứu thành công công nghệ nguồn trong một lĩnh vực nào đó thì công nghệ nguồn có thể trở thành công nghệ lõi. Công nghệ nguồn có vai trò rất quan trọng,  góp phần hình thành nên hệ thống lực lượng sản xuất mới, hiện đại ở Việt Nam hiện nay.

Kinh tế nhà nước là thành phần đặc biệt quan trọng và giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Để thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, ổn định vĩ mô và bảo đảm an ninh, quốc phòng, kinh tế nhà nước sẽ dựa trên nền tảng bao gồm các nguồn lực do Nhà nước nắm giữ, quản lý và chi phối hoạt động.

Ngoài ra, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nắm giữ các công nghệ nguồn ở Việt Nam hiện nay, bởi kinh tế nhà nước phải nắm giữ lĩnh vực then chốt và tiên phong trong lĩnh vực mới.

Theo Nghị quyết 20-NQ/TW của Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về phát triển khoa học và công nghệ phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đã xác định: "Chú trọng nghiên cứu ứng dụng và triển khai; coi doanh nghiệp và các đơn vị dịch vụ công là trung tâm của đổi mới ứng dụng và chuyển giao công nghệ, là nguồn cầu quan trọng nhất của thị trường khoa học và công nghệ".

Theo đó, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo tạo nên sự kiến tạo, mở đường, dẫn dắt trong sử dụng, phân chia nguồn lực công nghệ nguồn cho các khu vực kinh tế khác ở Việt Nam. Trong đó, doanh nghiệp nhà nước là trung tâm trong hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia để nâng cao trình độ, tiềm lực công nghệ quốc gia nhằm bảo đảm quốc phòng, an ninh, phát triển nhanh và bền vững kinh tế - xã hội.

Khơi thông nguồn lực

Trong thời gian qua, kinh tế nhà nước đã tiên phong kiến tạo, dẫn dắt, mở đường trong nghiên cứu và phát triển công nghệ nguồn. Chính phủ ban hành Nghị định 265/2025/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo về tài chính và đầu tư trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Trong đó, theo nghị quyết này, nội dung ngân sách nhà nước chi đầu tư phát triển và chi sự nghiệp cho hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong đó chi cho đầu tư phát triển chủ yếu.

Nghị quyết 20-NQ/TW năm 2012, Luật Khoa học và Công nghệ năm 2013, mục tiêu ít nhất 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho khoa học và công nghệ cũng đã được nhắc lại nhiều lần và Nghị quyết 57-NQ/TW tiếp tục duy trì và nâng cao yêu cầu hướng tới 2% GDP cho R&D tổng thể và ít nhất 3% tổng chi ngân sách cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, tỷ lệ chi chỉ dao động quanh mức 1%, năm cao nhất cũng chỉ tiệm cận khoảng 1,8% nhưng vẫn chưa đạt ngưỡng đề ra trong những năm gần đây.

Để nhà nước thực hiện tốt vai trò kinh tế nhà nước nắm giữ công nghệ nguồn, Việt Nam cần có các giải pháp khơi thông nguồn lực, đẩy mạnh nghiên cứu và làm chủ khoa học công nghệ; lấy đổi mới sáng tạo để tạo động lực phát triển đột phá và tham gia sâu rộng, hiệu quả vào công cuộc chuyển đổi số quốc gia…

Theo đó, trên cơ sở tiếp tục phát triển Chương trình đầu tư, phát triển quốc gia về công nghệ chiến lược; phát triển hệ sinh thái công nghệ; phát triển và hoàn thiện hạ tầng số và công nghiệp; có cơ chế tài chính đột phá, đầu tư đủ lớn cho nghiên cứu phát triển công nghệ chiến lược; thu hút và trọng dụng nhân tài… cần thực hiện tốt các giải pháp cụ thể sau:

Thứ nhất, cần nhận thức rõ về đầu tư phát triển công nghệ nguồn từ  nguồn vốn hỗ trợ từ Nhà nước. Trong đó, đầu tư này có thể thất bại, phải chấp nhận những rủi ro nhất định bởi nghiên cứu khoa học chính là thử nghiệm, mà đã thử chưa chắc thành công, nhưng nếu không bắt đầu, thì không bao giờ có kết thúc.

Do đó, các cơ quan quản lý Nhà nước phải là người dẫn dắt, tạo điều kiện để các doanh nghiệp khởi nghiệp thuận lợi, Nhà nước ngoài chức năng giống như là “bà đỡ” cần phải tiên phong đi đầu trong đầu tư mạo hiểm để lôi kéo mọi cá nhân, tổ chức khác cùng tham gia.

Theo đó, cần thực hiện tốt các chính sách theo quan điểm Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân nhằm giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý, tạo môi trường kinh doanh an toàn, khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư và đổi mới sáng tạo.

Làm chủ công nghệ nguồn cần vai trò kiến tạo, dẫn dắt của kinh tế nhà nước. Ảnh minh họa

Thứ hai, tiếp tục phát huy vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nắm giữ công nghệ nguồn. Theo Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước, xác định rõ vai trò của Nhà nước phải đóng vai trò chủ đạo trong đầu tư và quản lý trên tất cả các lĩnh vực và các tập đoàn, tổng công ty nhà nước không chỉ hoạt động kinh doanh đơn thuần...

Kiến tạo hệ sinh thái

Ngoài ra, để phát huy vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong nắm giữ công nghệ nguồn, cần thực hiện một số biện pháp: Một là, nhà nước đồng hành cùng các doanh nghiệp phát triển công nghệ nguồn bằng cách tạo điều kiện thực tiễn cho các chủ thể nghiên cứu và phát triển công nghệ nguồn.

Ví dụ như để khuyến khích phát triển ứng dụng AI thì Nhà nước cần xây dựng các Trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo (AI Data Center) và đầu tư nhằm tạo thành sân chơi cho các tổ chức, cá nhân phối kết hợp cùng nhau tận dụng các nguồn tài nguyên dữ liệu để khám phá trong lĩnh vực này;

Hai là, đổi mới phương thức quản trị của doanh nghiệp nhà nước. Giải pháp này quan trọng, cấp thiết bởi doanh nghiệp nhà nước không chỉ là lực lượng vật chất then chốt mà còn là công cụ điều tiết vĩ mô, giữ vai trò dẫn dắt và mở đường cho các lực lượng khác trong nắm giữ công nghệ nguồn.

Từ thực tiễn hiện nay, yêu cầu cần phải cải cách căn bản thể chế quản trị doanh nghiệp nhà nước theo chuẩn mực thị trường và thông lệ quốc tế; điểm cốt lõi cần tách bạch thực chất giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước. 

Ba là, cần phải tái cấu trúc chiến lược ngành, lĩnh vực và danh mục đầu tư của doanh nghiệp nhà nước. Theo đó, doanh nghiệp nhà nước cần thực hiện nghiêm theo nguyên tắc  đầu tư tập trung và chọn lọc, không thể và không cần hiện diện tràn lan trong mọi lĩnh vực.

Bởi vậy, trong phát triển công nghệ nguồn, nguồn lực nhà nước phải được tập trung cho những ngành then chốt, có vai trò nền tảng, có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa lớn đối với toàn bộ nền kinh tế.

Bốn là, tăng cường chuyển giao công nghệ giữa doanh nghiệp nhà nước và các khu vực kinh tế khác. Theo đó, cần tăng cường chuyển giao công nghệ nguồn từ khu vực kinh tế tư nhân, kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài sang doanh nghiệp nhà nước.

Mặc dù, công nghệ chiến lược phải xuất phát từ Nhà nước, nhưng việc nhận chuyển giao công nghệ có thể để tư nhân hoặc các tổ chức nước ngoài khác làm theo đặt hàng của Nhà nước, nếu doanh nghiệp, tổ chức nào có công nghệ với giá thấp hơn thì Nhà nước có thể mua.

Thứ ba, thiết lập cơ chế, chính sách hợp lý để kinh tế nhà nước có công nghệ nguồn nắm giữ. Cần tiếp tục đổi mới tư duy hơn nữa trong việc hoạch định chính sách phát triển, cũng như tầm quan trọng của khoa học, công nghệ.

Theo đó, chính sách phát triển khoa học, công nghệ phải được xây dựng và thực thi ở một tầm nhìn dài hạn, gắn với thị trường khoa học, công nghệ trong nước và quốc tế.

Thứ tư, cần hình thành đồng bộ các nguồn lực để phát triển công nghệ nguồn. Trong đó, cần tái cơ cấu Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước theo hướng xây dựng quỹ đầu tư quốc gia. Đồng thời, thành lập quỹ hỗ trợ đưa công nghệ chiến lược về Việt Nam.

Bên cạnh đó, cần phát triển các quỹ đầu tư mạo hiểm tại địa phương, sàn giao dịch công nghệ và các trung tâm công bố công nghệ. Cũng như xây dựng mạng lưới chuyên gia và đội ngũ tổng công trình sư trong các lĩnh vực then chốt.

Làm chủ công nghệ nguồn là điều kiện để Việt Nam nâng cao năng lực tự chủ, sức cạnh tranh và phát triển bền vững. Vì vậy, kinh tế nhà nước cần phát huy vai trò kiến tạo, dẫn dắt, tập trung nguồn lực cho công nghệ chiến lược, tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn trong kỷ nguyên mới.

TS. Lại Trần Tùng - TS. Vũ Đình ThuậnHọc Viện Kỹ thuật Quân sự, Bộ Quốc Phòng